Italo Calvino - "Jeśli zimową nocą podróżny"

Italo Calvino urodził się w Hawanie w 1923 roku. Obracał się w środowisku zlaicyzowanym i antyfaszystowskim. Ten aktywistyczny tryb życia ma odbicie w jego twórczości. Początkowe oblicze problematyki książek publikowanych przez Włocha przypomina o tęsknocie za czasami nieskażonymi doktrynami, ideologią faszystowską. "Baśnie włoskie" czy trylogia o przodkach, w skład której wchodzą tytuły takie jak "Wicehrabia przepołowiony", "Baron drzewołaz", "Rycerz nieistniejący" to literackie odcięcie się od realności i neorealizmu włoskiego, który cieszył się ogromną popularnością w latach pięćdziesiątych w Italii. Dystansowanie się od rzeczywistości to domena także późniejszej twórczości Calvina. Z tą różnicą, że pisarz porzucił groteskę i pastisz, by swoje nowe dzieła wypełnić duchem oniryzmu i eksperymentu. Lata siedemdziesiąte to okres publikacji największych dzieł: "Niewidzialne miasta" i "Jeśli zimową nocą podróżny".
Pisarstwo Calvina charakteryzuje ogromna wrażliwość na przemiany współczesnej kultury. Jest to wymierne w postaci ewolucji od neorealizmu do powieści powstałych dzięki inspiracji strukturalizmem. "Jeśli zimową nocą podróżny" to literacka wykładnia artystycznej koncepcji Calvina. Dotyczy ona ufności w twórczą postawę czytelnika, który winien aktywnie uczestniczyć w rekonstrukcji wątków, znaczeń i symboli, którymi naszpikowana jest powieść. Idealny czytelnik nie może ślepo wierzyć w ponadczasowość tradycji literackich typowych dla kultury śródziemnomorskiej. Powinien odrzucić sztywne ramy konwencji, które stały się zbyt ograniczające dla wyobraźni twórcy. "Jeśli zimowa nocą podróżny" to nie tylko zwykła powieść. Książka ta musi być odbierana także jako manifest wolności literackiej.
"Jeśli zimową nocą podróżny" w swoim pierwotnym założeniu opiera się na abstrakcyjnej grze intelektualnej. Powieść ta składa się z dziesięciu początków różnych powieści ukazujących jedno zdarzenie z różnych, odmiennych perspektyw. W tym koncepcie objawia się przejaw polemiki z odbiorcą i kulturą masową, która u schyłku lat siedemdziesiątych niepokoiła artystów. Każdy rozdział to osobna wariacja na temat schematyzmu powieści różnego typu. Calvino subtelnie, z ogromną dozą literackiej erudycji, parodiuje typowe dla ówczesnej epoki style pisarstwa. Wprawiony czytelnik może doszukać się nawiązań do rosyjskiej powieści rewolucyjnej, paryskiego kryminału w stylu noir, latynoamerykańskiego realizmu magicznego, orientalnej powieści miłosnej, sztampowego thrillera psychologicznego. Przy nieznajomości różnych technik i zabiegów literackich, "Jeśli zimową nocą podróżny" nie sprawi takiej satysfakcji. Jest to powieść eksperymentalna stworzona nie dla mas, lecz dla wyselekcjonowanego czytelnika, który posiada obycie kulturalne. Oczywiście, odbiorca bez zaplecza filologicznego również może zostać wciągnięty w wir akcji, lecz problematyka powieści będzie mocno spłycona. A właśnie te erudycyjne głębie niezmiernie fascynują.
Druga strona polemiki to dialog prowadzony z czytelnikiem. Przypomina rozmowę dwóch przyjaciół, którzy pozwalają sobie na chwile irytacji, rozczarowania czy wręcz wściekłości. Do takich skrajnych emocji doprowadza zabieg Calvina, który polega na tym, iż każda kolejna historia rozpoczyna się i błyskawicznie kończy w momentach zwrotnych, które mogłyby odpowiedzieć na fundamentalne pytanie o sedno akcji i fabuły. Taki eksperyment jest oczywiście celowy, ponieważ w założeniu miał wyzwolić odbiorcę z bezrefleksyjnego i bezkrytycznego śledzenia wątków i podporządkowania fabule. Literatura Calvina sieje wątpliwość we własne istnienie, odsłania koturnowość stylu i konwencji. Cała powieść posiada cechy autotematyzmu. Literatura opowiada o literaturze. Calvino stworzył dzieło, które jest hołdem dla sztuki pisarstwa i miłości do sztuki. Właśnie takimi metaliterackimi emocjami jest przepełniona powieść "Jeśli zimową nocą podróżny".
Płynność i amorficzność form stylów w powieści Calvina dowodzi, iż naczelną wartością literatury pozostaje intelekt, bystrość umysłu oraz umiłowanie konstrukcji i dekonstrukcji. "Jeśli zimową nocą podróżny" może rozczarować czytelników, którzy pragną metaforyki, autoanaliz, egzystencjalnych dramatów. Calvino to rejestrator stylów i tendencji, które nieśmiało próbuję zburzyć tradycję literacką, która stała się mocno przebrzmiała. Po lekturze tej książki narzuca się dość relatywny wniosek. Życie nie jest niczym więcej niż intelektualną przygodą. Tylko i aż.